FABLE 5 OFFLINE: GEVAAR VOOR DE VEILIGHEID?

Vanmorgen ontplofte mijn telefoon. Verschillende WhatsApp-groepen, allemaal hetzelfde nieuws: Fable 5, het AI-model dat Anthropic nog geen week geleden lanceerde, is onder druk van de Amerikaanse overheid offline gehaald. Vannacht bepaalde Washington dat het model vanwege national security niet meer gebruikt mag worden buiten de Verenigde Staten. En binnen de VS niet door iedereen die geen Amerikaans staatsburger is.

De reflex van velen was al snel dezelfde: America first. De Amerikanen willen het beste voor zichzelf houden en verzinnen er een veiligheidsverhaal bij. Een heel logische invalshoek, de technologie is intussen een geopolitiek schaakstuk geworden. Volg het AI-nieuws en je vindt moeiteloos het bewijs voor deze lezing: een ministerie dat al ruzie heeft met Anthropic, een lopende rechtszaak, een handelsconflict dat zich nu uitstrekt tot software. Het ruikt naar protectionisme in een nette jas.

Waarschijnlijk zit daar een flinke kern van waarheid in.

Maar ik vind een andere invalshoek misschien wel belangrijker. Want wat nou als het deze keer wél over veiligheid gaat?

DE ACHTERGROND: FABLE, MYTHOS EN GLASSWING

Om die vraag serieus te nemen moet je begrijpen wat Fable is. Fable is de uitgeklede versie van een zwaarder model: Mythos. En Mythos blijkt heel goed te zijn in het vinden van fouten in code. Kwetsbaarheden. Gaten in software waar niemand van wist dat ze er zaten. Of waarvan we het wel wisten, maar die nog niet gerepareerd zijn.

Anthropic voelde zelf al dat dit een risico met zich meebracht. Daarom werd Mythos niet gewoon gereleased. Het bedrijf trok aan de bel bij de tech- en cybersecuritywereld: jongens, we moeten eerst om tafel voordat dit model de wereld in gaat, want dit ding is misschien te goed. Ze zetten er een apart traject omheen, Project Glasswing, om met een handvol vertrouwde partijen uit te zoeken hoe je die kwetsbaarheden dichttimmert voordat de verkeerde mensen ze vinden.

Want wat bleek toen je Mythos losliet op bestaande software? Dat zo'n beetje alles lek was. Microsoft, Apple, de grote browsers, talloze andere programma's.

Lees dat nog een keer. 423 kwetsbaarheden in een browser die maandelijks wordt geupdate.

KRITISCHE INFRASTRUCTUUR KRIJGT GEEN MAANDELIJKSE UPDATE

Nu komt het deel dat dit een wereldwijd probleem maakt en niet alleen een Amerikaans. Een groot deel van onze (o.a. Nederlandse) kritieke infrastructuur draait op verouderde IT. Niet een beetje verouderd. Echt oud.

In de Verenigde Staten bleek uit onderzoek in 2024 dat zo'n 170.000 watersystemen cyberrisico's kennen. Zevenennegentig daarvan waren zo kwetsbaar dat ze als kritiek werden bestempeld. Daar zijn ruim zesentwintig miljoen mensen van afhankelijk voor hun drinkwater.

En Nederland? Wij doen niet veel beter. Een rapport van de Algemene Rekenkamer wees er jaren geleden al op dat onze vitale waterwerken deels functioneren op besturingssystemen uit de jaren tachtig en negentig. Systemen die ooit zijn gebouwd om geïsoleerd te draaien en die later, stukje bij beetje, aan netwerken werden gekoppeld. Er is sindsdien hard gewerkt om dat te verbeteren. Maar de achterstand is groot en niet alleen bij water. Over de volle breedte van onze IT-infrastructuur ligt achterstallig onderhoud.

Verouderde systemen. Bekende, ongepatchte gaten. En nu een technologie die zulke gaten in een middag vindt. Leg die elementen naast elkaar en de stap van de Amerikaanse overheid begint er ineens een stuk minder belachelijk uit te zien.

GEEN SCIENCE-FICTION MEER

Wie nu denkt dat dit een hypothetisch toekomstscenario is, loopt achter.

In mei verscheen een onderzoeksrapport over Servicios de Agua y Drenaje de Monterrey, een waterbedrijf in het noorden van Mexico. Tussen december 2025 en februari 2026 probeerden aanvallers daar binnen te komen. Niet met de hand. Ze gebruikten Claude en ChatGPT als uitvoerder. De AI bracht het systeem in kaart, herkende zelf de industriële besturingsinterface als het meest waardevolle doelwit en bouwde een geautomatiseerde aanval om binnen te komen.

De inbraak in het besturingssysteem mislukte uiteindelijk. Maar het bewijs is er: de poging was echt en de AI deed het zware werk.

Daar komt bij dat Anthropic eind 2025 zelf naar buiten bracht dat een Chinese staatsgesteunde groep Claude had ingezet voor een cyberspionagecampagne tegen tientallen organisaties wereldwijd. Het model voerde naar schatting tachtig tot negentig procent van de operatie zelfstandig uit. Mensen hielden alleen op de grote beslissingen nog een vinger aan de pols.

DE WAKE-UPCALL VOOR ONS

Dus ja, de America-first-invalshoek klopt vermoedelijk voor een flink deel. Washington beschermt zijn voorsprong en het is naïef om te denken dat geopolitiek hier geen rol speelt.

Maar als we daar blijven hangen, missen we het punt dat ons écht aangaat.

Want de blootliggende infrastructuur staat niet in Silicon Valley. Die staat hier. Bij ons drinkwater, onze energievoorziening, onze sluizen en gemalen. En de vraag is niet óf modellen als Mythos in verkeerde handen vallen, maar wanneer en of wij er dan klaar voor zijn. En wat gebeurt er als China en de VS beide beschikken over deze technologie en wij in Europa tussen deze twee AI-grootmachten klem zitten?

Ik denk dat we ons in Nederland en in Europa veel te weinig realiseren wat hier aan de hand is. We praten over AI alsof het vooral gaat over chatbots die onze mails netter maken en plaatjes tekenen. Ondertussen verandert dezelfde technologie de spelregels van digitale veiligheid en wij kijken de andere kant op.

Gelukkig gebeurt er veel op het gebied van Europese AI en tech, maar ieder steuntje in de rug is nu belangrijk. We zitten in een rat race, de technologische ontwikkeling gaat inderdaad te hard, maar zoals dat een rat race betaamt: het is niet te stoppen.

Het offline halen van Fable is misschien Amerikaans eigenbelang. Maar het is óók een waarschuwing. Eentje die niet alleen voor de Amerikanen is bedoeld, maar ook voor ons.

De vraag is alleen of we deze keer luisteren.

WAT WE HIERVAN LEREN

• Update je software. Ik weet dat automatische updates irritant zijn, maar zorg er echt voor dat je ze uitvoert.
• Breng je eigen kwetsbaarheden in kaart. Schrijf scenario's uit voor als het misgaat. Richard Kamphuis van Scherp in Veiligheid kan je hier uitstekend bij helpen. Doe het.
• Stimuleer Europese AI-initiatieven. Kijk hoe je Europese alternatieven voor bepaalde software kunt gebruiken. Dat is misschien niet altijd even sexy als de Amerikaanse variant, maar er wordt hard aan gewerkt. Als we in Europa onze krachten bundelen kunnen we écht enorm veel.